Stifting Fryske Rie

Op 21 febrewaris (dei fan 'e memmetaal) sille EBLT, Mercator en filmhûs Slieker om 15:00 oere de film Amrum fertoane, dy't him op it lyknammige Noardfryske eilân ôfspilet.Dêrnei sil op itselde plak om 17:00 in Liwwarder taal- en keunstprojekt úteinsette, nei oanlieding fan it boek Ik rúk al aardech naar de skep fan Eza Efdé.De film Amrum giet oer in jonge fan tolve jier (Nanning), dy't yn Hamburg berne waard, en asdútsktalich bern op it eilân Amrum opgroeit en dêr de lêste dagen fan de Twadde Wrâldoarloch belibbet. Hy wennet mei syn men (yn 'kream), muoike en bruorke op in reidbetekke Amrumer pleats. Syn heit is as hege ofsier foar de Wehrmacht yn 'e skrep. In mannichte fan tema's komt yn de njoggentich minuten fan de film foarby: 'goed' en 'fout' (fansels), freonskip en loyaliteit, frjemd (oarstaligen, flechtlingen) en eigen en de feilige, ûnskuldige bernewrâld dy't ferlern giet.   Yn de film Amrum wurdt in soad 'eilanner' Noardfrysk praat, mar Amrum is perfoarst net in 'aardich' fersetsje oer Noardfryske folklore. Foar in 'noflik' útstapke mei film en popcorn kinne jo better wat oars útsykje. Mar wy ha hjir wol in kultureel hichtepunt by de ein, dy't jin op it moed taast en dy't de besiker net gau ferjitte sil.Amrum is de filmbewurking fan de lyknammige roman fan de ferneamde akteur en cineast Hark Bohm (1939-2025). Hy beskriuwt dêryn feitliken syn eigen jeugd op Amrum. De film is ek in projekt fan Hark Bohm, yn syn lêste libbensjierren. De regy hat er foar it grutste part oan syn 'learling' Fatih Akin oerlitten. Akin, fan Turks komôf, is ûnder mear bekend wurden troch syn film Gegen die Wand (2003). De film wurdt dy deis ynlaat troch frisist en Noardfryslân-kenner Henk Wolf. Henk Wolf hâldt him no benammen mei it Sealtersk dwaande, mar hy is ek in spesjalist op it gebiet fan it Noardfrysk. Hy hat meiwurke oan in kursus Noardfrysk (mei Ingo Laabs) en oant in pear jier ferlyn - kolleezjes yn it mooringer Noatrdfrysk jûn.   Dy deis klinkt ek it startskot foar in taal- en keunstprojekt foar de promoasje fan it Liwwadders mei de presintaasje fan trije Liwwadder spesjaalbierkes fan Brouwerij Grutte Pier, dy’t ynspirearre binne op it boek Ik rúk al aardech naar de skep fan Ezra Efdé. Liwwarder sprekwurden en siswizen sille oan 'e oarder komme.Jo kinne oer dat programma mear lêze op it webstek fan it EBLT:  https://www.eblt.nl/it-noardfrysk-en-liwwadders-klinke-mei-in-film-en-bier-op-ynternasjonale-memmetaaldei/

De Noardfryske histoarikus Thomas Steensen hold by it jubileumkongres yn Jever fan dit jier in praatsje oer de skiednis fan de ynterfryske beweging. Dêrby waard fansels de earste moeting, hûndert jier lyn yn itselde slot Jever, net oerslein.Steensen brocht dêrby in opmerklik feitsje op it aljemint. Ien fan de oanwêzigen yn 1925 wie de wrâldferneamde sillige (1985) en hillige (2022) Titus Brandsma fan Oegekleaster (1881-1942). Brandsma ferswijde nei de saneamde Machtübernahme syn miening oer it nije Dútske bewâld net. Yn 1942 soe er yn konsintraasjekamp fan Dachau ferstjerre.(Itselde lot trof oars ek oare roomske geastliken, benammen yn it bisdom Münster, wêr't biskop von Galen him fûleinich tsjin de nije machthawwers kearde.) De Fryske beweging hat it nasjonaal-sosjalisme faker as ienris troffen, sawol op in 'goede' wize as op in 'foute' wize. (It skiedniswurk fan Gjalt Zondergeld mai bekend ferûndersteld wurde.) Steensen wiist derop dat de ynterfryske beweging him gelokkich net samar meisûgje litten hat, de seksje 'west' (westerlauwersk) yn alle gefallen net."Nach den Tagungen in Jever, Ljouwert und Husum – wo 1930 der erste Friesenrat gegründet wurde – sollte 1933 der vierte Friesenkongress im ostfriesischen Aurich stattfinden. Aber die Westfriesen lehnten es ab, in dieser Zeit nach der Machtübernahme der Nationalsozialisten an einer Tagung in Deutschland teilzunehmen. Auch ein später geplanter Kongress in Aurich wurde abgesagt – zum Glück, müssen wir sagen."Sa't bekend is, waard de karmeliter mûnts Brandsma yn 1923 heechlearaar oan de gloedglandernije Katholieke Universiteit fan Nijmegen. Yn 1938 wie er by de oprjochting fan de Fryske Akademy behelle. Dat lêste is miskien net rûnom bekend.Miskien moat der yn 'e frysksinnige rûnten mear omtinken foar Bandsma komme, mar folslien ôfwêzich is dat omtinken ek net.Liuwe Westra wie net sa lang lyn mei in lyts selskip op 'en paad yn it ramt fan "Tsjerkepaad". De kuier gong troch Boalsert, it weiwurden 'olde clooster' Bloemkamp en it 'belevingspunt' by Hartwert. Dat wie in moai earbetoan foar in hillich man.Op 'e foto fan Jever 1925 stiet Titus Brandsma as fjirde fan rjochts (mei it r^ne briltsje) yn de middelste rige.

Op freed 17 en sneon 18 oktober is yn Jever it trijejierrige Fryske Kongres (Friesenkongress) fan 2025 holden, ûnder it motto ‘hûndert jier Frysk kongres, skiednis en balâns’. Der wie in aardich ploechje minsken út (Westerlauwersk) Fryslân, Noardfryslân, it Sealterlân en Ostfriesland oanwêzich.  Thomas Steensen, grut kenner fan de Fryske beweging oan beide kanten fan de steatsgrins, kaam nei de wolkomswurden op freed foar it buordsje (foto). Tema’s wiene ynterfryske gearwurking en kultuer tsjinoer polityk. Op sneon ha de ynstituten har presintearre. Han Nijdam fertelde oer de Akademy, Christoph Schmidt oer it Nordfriisk Instituut yn Bräist en Rico Mecklenburg oer de Ostfriesische Landschaft. De oankundige sprekker fan de Oldenburgische Landschaft wie siik, dat ‘ús’ Henk Wolf waard dy moarns om tsien oere frege om wat oer it Seeltersk Kontoor te fertellen. It Sealterlân (‘Saterland’ foar de Hollanners en de Dútskers) leit ommers yn de Oldenburger omkriten. De sprekker hie fansels gjin tekst of dia’s by him, mar fan dat gemis ha de taharkers minder as neat fernommen. Foarsafier as der in reade trie yn de ferskillende praatsje te merkbiten wie, soe dat it tema fan ‘identiteit’ en ynklusy wêze kinne. It nasjonale begryp fan ‘oars neat as’ Fries, Hollanner of wat-ek te wêzen is njoggentjinde-iuwsk en ferâldere. Dat kaam benammen yn de praatsjes fan Thomas Steensen en Christoph Schmidt nei foaren. Nei it middeisskoft kaam it lêste praatsje fan it evenemint, en dêrmei ek it earste praatsje mei in bewyske fan Frysk deryn. Tessa Leppers fan de Jouwer, krekt ôfstudearre as germanist yn Oldenburg, fertelde oer allerhanne aspekten fan Fryske persoansnammen. Dêroer hat se yn in koarter bestek ek al skreaun yn Sprachen unter der Lupe. Dêr stiet te lêzen dat Noardfryske bern tradisjoneel net om-en-om nei de heite- en de memmefamylje ferneamd wurde, mar dat de heit earst komt. By wize fan útsmiter stie in útstapke nei Neustadtgödens op it programma. Dat koe net trochgean, mar wat derfoar yn it plak kaam wie gâns bysûnder. It unike prealgrêf fan de Fryske haadling Edo Wiemken wurdt optheden restaurearre. De Kongress-gongers wiene de earsten dy’t it (no noch ûnfoltôge) wurk fan tichteby besjen mochten. Dat op himsels wie de reis nei it âlde stedsje Jever al de muoite wurdich.